myUpchar प्लस+ के साथ पूरेे परिवार के हेल्थ खर्च पर भारी बचत

मेथी काय आहे?

मेथी अन्नातील एक सामान्य घटक असलेला वनस्पती आहे आणि भूमध्यीय क्षेत्र, दक्षिणी युरोप आणि पश्चिम आशियाच्या भागांना सामान्य आहे. त्यामध्ये बिया आणि पाने दोघांचा समावेश आहे, जे या वनस्पतीच्या वाढण्यायोग्य चव आणि सुगंधीमुळे स्वयंपाकासाठी भरभरून आणि औषधीमध्ये, विशेषकरून त्याच्या विशिष्ट गुणधर्मांमुळेवापरले जाते. मेथीला तिच्या वाढीसाठी पर्याप्त सूर्यप्रकाश आणि उर्वर भूमीची गरज असते आणि अशा प्रकारे सामान्यरीत्या भारतात पिकवली जाते, ती या वनस्पतीच्या सर्वांत मोठ्या उत्पादकांपैकी आहे. येथे, मेथीची पानांचे भाजी म्हणून सामान्यरीत्या स्वयंपाक केले जाते, आणि बियांना मसाले व औषधींच्या सक्रिय घटकाच्या रूपात वापरले जाते. तिला काही औषधींच्या वाढणेयोग्य क्षमता सुधारण्यासाठी अतिरिक्त पदार्थ म्हणूनही इतर घटकांच्या चवीला आवरण देण्यासाठी वापरले जाते. याऐवजी, तिला विविध विकार व रोगांवरील घरगुती उपाय आणि उपचारांसाठी सामान्यपणें वापरले जाते, जे भारतीय घरे व स्वयंपाकघरांचे अविभाज्य भाग आहे. पाचक विकारांवर या घरगुती उपायांनी सर्वांत सामान्यपणें उपचार केले जाते, जे पचनतंत्रावर या औषधीच्या उपचारात्मक प्रभावांमुळे होते. यावर लेखाच्या नंतरच्या भागांमध्ये चर्चा केली जाईल.

मेथीच्या वापराचे इतिहास मानवजातीच्या इतिहासापर्यंत आहे, जिथे मेथीला प्राचीन ग्रिकांनी सामान्यपणें एंबाल्मिंगच्या प्रक्रियेसाठी वापरले होते, जसे की कबरींमधील या वनस्पतीच्या अवशिष्टांद्वारे प्रमाणित होते. त्याच्या कडक चव व सुगंधीमुळे, तिला कॉफीच्या कॅफीनरहित पर्याय म्हणून वापरले जाते, जे गृहनिर्मित पेय व पदार्थांमध्ये वापरले जाते. या चमत्कारिक वनस्पतीच्या काही मूळभूत तथ्य व पोषक मूल्यांबद्दल पाहू या.

मेथीबद्दल काही मूळभूत तथ्य

  • जीवशास्त्रीय नांव: ट्रिगॉनॅला फीनम ग्रेकम
  • कुटुंब: फॅबॅसिए (पी फॅमिली)
  • सामान्य नावेमेथी, मेथीदाना, ग्रीक हे, ग्रीक क्लोवर
  • संस्कृत नावबहुपर्णी
  • वापरले जाणारे भाग: बिया आणि पाने
  • तासीर: गरम
  1. मेथीच्या पोषणाबद्दलचे तथ्य - Fenugreek Nutrition Facts in Marathi
  2. मेथीचे फायदे - Benefits of Fenugreek in Marathi
  3. मेथीच्या बिया (मेथीदाना) कशा वापराव्यात - How to use fenugreek seeds (methi dana) in Marathi
  4. मेथीची मात्रा - Fenugreek Dosage in Marathi
  5. मेथीचे सहप्रभाव - Side effects of fenugreek in Marathi

मेथी खूप पोषक वनस्पती आहे आणि त्यामध्ये उच्च आहारजन्य तंतू घटक असतात, जे वजन कमी होण्यात साहाय्य करतात. त्यामध्ये प्रचुर प्रमाणात गॅलॅक्टोमॅनॅन असते, जे जलघुलनशील हॅटॅरोपॉलिसॅक्राइड आहे आणि या प्रक्रियेच्या वाढीमध्ये साहाय्य करते. मेथीचे अन्य घटक आणि पोषक मूल्यांची चर्चा या कोष्ठकात केली गेली आहे.

वैशिष्ट्ये प्रति 100 ग्रॅम मूल्य
पाणी 8. 84 g
प्रथिन 23. 00 g
एकूण लिपिड 6. 41 g
कार्बोदक 58. 35 g
तंतू 24. 6 g
लौह 33. 53 g

एकूण ऊर्जा: 323 किलोकॅलॉरी प्रति 100 ग्रॅम

मेथीच्या बियांना प्राचीन काळापासून विविध विकार व दोषांच्या उपचारासाठी आणि आत्यंतिक आरोग्य व योग्य शारीरिक कार्य राखून ठेवण्यासाठी वापरले जाते. मेथीच्या बिया, मेथीपूड आणि पूरक तत्वांच्या काही फायद्यांची चर्चा या भागात केली गेली आहे.

  • रक्तशर्करा स्तर कमी करते: मेथी पूड, जे 5 ते 50 ग्रॅम मात्रेत नियमितपणें घेतल्यास कार्बोदक चयापचय सुधारते आणि डायबेटीस मॅलिटसपासून पीडित असलेल्या लोकांमध्ये रक्त ग्लुकोझ स्तर कमी करते.
  • वजन कमी करण्यास वाव देते: मेथीदाना पाणीमध्ये गॅलॅक्टोमॅनॅन असते, जे भूक कमी करण्यासाठी वजन कमी करायला अनुकोल असते. हेच नसून, ते रक्तदाबाचे स्तर नियामित करण्यासाठीही मदत करते, जे लठ्ठपण्याचे एक सामान्य क्लिष्टता आहे.
  • स्त्रियांसाठी फायदे: असे सुचवण्यात आले आहे की मासिक धर्मातील पहिले तीन दिवस 1800-2700 मिलीग्रॅम मेथी आणि नंतरच्या दिवसांमध्ये जवळपास 900 मिलीग्रॅम घेतल्याने अधिक सहप्रभाव न होता मासिक धर्माची वेदना कमी होते. ती मासिक धर्म नियमित करण्यात ही साहाय्य करते.
  • व्यायामाचे प्रदर्शन सुधारते: पूरक तत्त्वांच्या रूपात मेथी घेतल्याने एकूण शरिरातील वसा कमी करण्यात स्नायूची शक्ती व सहनशक्ती सुधारण्याचे आढळून आले आहे. हे व्यायामाचे प्रदर्शन सुधारण्यासाठी उपयोगी आहे.
  • पोटासाठीचे फायदे: मेथीच्या बियांचे पारंपरिकरीत्या विविध पोटाचे विकार उदा. पोटफुगी आणि अपचन यांमध्ये आराम मिळण्यासाठी वापर होते. तंतू प्रचुर असून, ते बद्धकोष्ठताही टाळते.
  • संधिवाताच्या लक्षणांमधून आराम मिळते: मेथीच्या बियांमध्ये पॉलिअनसॅच्युरेटेड फॅटी एसिड्स असतात, ज्यांमध्ये दाहशामक गुणधर्म असल्याचे समजले आहे. विविध अभ्यासांमध्ये, मेथी पूड घेतल्याने संधिवात असलेल्या व्यक्तींमध्ये सांधेदुखी व सांध्यातील सूज कमी होण्याचे आढळले आहे.
  1. मधुमेहासाठी मेथी चहा - Fenugreek tea for diabetes in Marathi
  2. मेथीच्या टॅबलॅट्समुळे व्यायाम सुधारते - Fenugreek tablets improve exercise in Marathi
  3. मेथीदाना पाण्याचे फायदे - Benefits of methi dana water in Marathi
  4. अतीतणावासाठी मेथीपूड - Methi powder for hypertension in Marathi
  5. बद्धकोष्ठतेसाठी मेथी पूड - Fenugreek powder for constipation in Marathi

मधुमेहासाठी मेथी चहा - Fenugreek tea for diabetes in Marathi

प्रकार 2 मधुमेह मुख्यत्त्वे कोशिकांच्या इंसुलिन प्रतिरोधकतेमुळे होते, जे शरिरातील अतिरिक्त ग्लुकोझचे कारण बनते. मेथीच्या बियांमुळे शरिराचे कार्बोदक चयापचय सुधारून रक्तशर्करा सुधारण्याचे माहिती पडते, जसे की मेथी चहाच्या मदतीने केलेल्या फ्रेंच अभ्यासामध्ये सिद्ध झाले आहे. प्रभावित व्यक्तीचे अन्न किंवा आहारामध्ये मिसळल्यास, ते लक्षणीयरीत्या रक्तातील ग्लुकोझ कमी करते, विशेषकरून डायबेटीस मेलिटस प्रकार २ च्या बाबतीत. या बियाच्या 5 ते 50 ग्रॅम मात्रा दिवसातून एकदा किंवा दोनदा जेवणासोबत घेतल्याने, ते प्रकार २ च्या नियंत्रणात खूप प्रभावी मानले जाते, तर प्रकार १ मध्ये या नियामनाच्या अधिक मात्रेची गरज असते, जी पूडाच्या अंदाजे 50 ग्रॅम असते, जी फूड एडिटिव्हच्या ऐवजी असते. मेथीचे पूड दळलेल्या मेथी बियांमधून प्राप्त होते आणि दिवसातून दोनदा घेतले जाते, जे रक्तशर्करा कमी होण्याच्या प्रमाणित प्रभावांसाठी असते आणि या प्रभावांचे परिलक्षण लघवीमध्ये ग्लूकोझ गळती कमी होण्याद्वारे होते.

मेथीच्या टॅबलॅट्समुळे व्यायाम सुधारते - Fenugreek tablets improve exercise in Marathi

विभिन्न अभ्यासातून मिळालेले परिणाम व्यायाम प्रदर्शनावर मेथीच्या बियांच्या प्रभावाला विपरीत असतात, पण अशा अभ्यासांपैकी अनेकांने ओळखून आले आहे की ८ आठवड्यांसाठी इंडस बायोटेकसारखे मेथी घटक 300 मिलीग्रॅम वापरल्याने शरिराच्या वसाची टक्केवारी घटते आणि रोज घेतल्यास स्नायूची शक्ती व सहनशक्ती सुधारते. त्यामुळे लेग आणि बेंच प्रेस प्रदर्शनामध्येही सुधारणा होते, जसेकी आधीच्या संशोधकांनीही दाखवले आहे. यामुळे व्यक्तींच्या व्यायाम प्रदर्शनामध्ये सुधारणा होण्यात मदत होते, पण अधिक वेळ व्यायाम करणें किंवा अधिक वजन उचलणें असे होत नाही.

मेथीदाना पाण्याचे फायदे - Benefits of methi dana water in Marathi

मेथी एक नैसर्गिक वजन कमी करणारे घटक आहे, जे अज्ञात काळापासून भारतीयांद्वारे विशेष करून मेथीपूडच्या रूपात वापरले जाते. नैसर्गिक वजन कमी करण्याच्या गुणधर्मांमुळे, त्याचे कोणतेही संभाव्य सहप्रभाव होत नाहीत, जसे की इतर वजन कमी करण्याची उत्पादने आणि गोळ्यांच्या विरोधात असते. त्याने न केवळ वजन कमी करण्यात साहाय्य ह्ते, तर ते त्याच्याशी संबद्ध गुंतागुंतीही कमी करतात उदा. उच्च रक्तदाब ( अतीतणाव) , इंसुलिन प्रतिरोधकता आणि अयोग्य पचन, ज्याची चर्चा इतर भागांमध्ये केली आहे. त्यामुळे न केवळ वजन कमी होण्यास साहाय्य होते, तर संभावित कोणतेही सहप्रभाव होत नाहीत, जे इतर वजन कमी करण्याची उत्पादने आणि गोळ्यांच्या विरोधात आहे. ते न केवळ वजन कमी करण्यास साहाय्य करते, तर उच्च रक्तदाब, इंसुलिन प्रतिरोधकता आणि अयोग्य पचनासारख्या गुंतागुंती कमी करण्यातही मदत करते, ज्यांची चर्चा इतर भागांमध्ये चर्चा केली आहे. गॅलॅक्टोमॅनॅनच्या मदतीने ते सुलभ होते, जे मेथीच्या बियांमध्ये आढळणारे जलघुलनशील हॅटॅरोपॉलिसॅक्राइड आहे. त्याने वजन कमी करण्याचे कार्य होते, ज्यामुळे तुम्हाला अधिक पोट भरल्यासारखे वाटते. मेथीची मात्रा वजन कमी करण्याचे उत्पादन म्हणून कशी वापरली जाते, याची चर्चा पुढील भागांमध्ये केली गेली आहे.

 (अधिक पहा: वजन कमी करण्याच्या आहार तालिका)

अतीतणावासाठी मेथीपूड - Methi powder for hypertension in Marathi

व्यक्तींमध्ये वजन कमी करण्यास साहाय्य करण्याशिवाय, मेथीच्या बिया रुग्णांमधील अतीतणावाचे प्रबंधन व नियंत्रण यामध्येही प्रभावी आहे. अतीतणावाचे प्रमुख कारण कमी घनत्त्वाचे लिपोप्रोटीन (एलडीएल) , ज्याला खराब कॉलेस्टरॉल म्हणतात. एलडीएल अधिक मात्रेत असल्याने आणि एचडीएल खूप कमी असणें अतीतणावाचे प्रमुख योगदान करणारे घटक आहेत. एलडीएलचे प्रभाव चांगल्या पद्धतीने समजून घेतल्याने, एलडीएलवर मेथीच्या बियांशी संबद्ध संकर्षाबद्दल अजूनही विवाद आहे.

 (अधिक पहा: अधिक कॉलेस्टरॉलची कारणे व उपचार)

बद्धकोष्ठतेसाठी मेथी पूड - Fenugreek powder for constipation in Marathi

मेथीच्या बियांना विविध पाचनात्मक समस्यांवर उपचार म्हणून वापरले जाते, आणि या फायद्यांसाठी आयुर्वेदामध्ये खूप दिवस वापरले गेले आहे. शरिरावर गरम करण्याच्या आणि आरामदायक प्रभावांमुळे, त्याचे वापर पचनात्मक समस्यांवर उपचार म्हणूनही केले जाते, जसे की बद्धकोष्ठता आणि पोटफुगी, जे प्रभावित व्यक्तींमध्ये शारीरिक कार्यांमध्ये संतुलन निर्माण करतांना होते. दळलेल्या मेथी बिया दिवसातून कमीत कमी दोनदा वापरल्या जातात आणि त्यानेही पचन वधारून बद्धकोष्ठता टळते. हे मेथीच्या बियांच्या अत्यधिक तंतू घटकामुळे झाल्याचे प्रसिद्ध आहे.

विविध विकारांच्या उपचारामध्ये विशिष्ट मात्रेचे वापराची चर्चा वरील भागांमध्ये आधीच झाली आहे, या भागात  काही पाकविधा तुम्हाला दिनक्रमामध्ये मेथीचे अंतर्भाव करण्यात मदत करण्यासाठी एक घरगुती उपाय आणि सक्रिय स्वयंपाकातील घटक म्हणून साझा करण्यात आलेल्या आहेत.

मेथीचे पाणी

वजन कमी करण्यात खूप कार्यक्षम असलेले मेथीपाणी निम्नलिखित टप्पे वापरून सहज घरी बनवता येतो:

  • पाण्यामध्ये कापडाचा एक पातळ तुकडा भिजवा आणि त्यावर मेथीच्या बिया ठेवा व त्याला एक जड भांडे किंवा वजनाने दाबा
  • तीन रात्री त्याच पद्धतीने त्याला सोडा आणि मग जड वजनाला काढून घ्या
  • अंकुर योग्य लांबीपर्यंत वाढल्यानंतर, वजन कमी करण्यात कार्यक्षम पेय म्हणून मेथी पाणी घ्या

पर्यायाने, दळलेल्या मेथीच्या पिया गरम पाण्यामध्ये समान प्रभाव व वजन कमी करण्यासाठी थेट घेतले जाऊ शकतात.

मेथीचा चहा

जसे की तुम्हाला आतापर्यंत माहीत आहे की मेथी प्रकार २मधुमेहाच्या नियंत्रणात कार्यक्षम आहे आणि या पाकविधेवर त्याचे प्रभाव असल्यास तुम्हाला त्याचा फायदा होईल. मेथीबरोबर सामान्य स्वयंपाकघराची घटके वापरून ते घरी सहज बनवता येते. खालील टप्प्यांचे पालन केले जाऊ शकते:

  • एक बारीक पेस्ट बनवण्यासाठी थोड्या प्रमाणात पाण्याबरोबर काही मेथीच्या बिया दळा.
  • चहा बनवण्यासाठी एका पॅनमध्ये उकळत्या पाण्यात ही पेस्ट टाका
  • दालचिनी, आले किंवा काळीमिरीसारखे सुगंध वधारण्यासाठी तुम्ही तुमच्या निवडीचे अन्य घटक टाकू शकता
  • घेण्यापूर्वी झाका आणि  5 मिनिटे सिमरवर शिजवा.

हा चहा रिकामे पोट घेतल्याने निश्चितपणें रक्तशर्करा स्तरावर नियंत्रण होण्यास मदत होईल, इंसुलिन आणि इतर नियामक औषधींवर तुमची निर्भरता कमी होईल.

मेथीदाना आणि मध

तुम्हाला मेथी बियांचा कडक चव आणि उग्र वास आवडत नसल्यास, तुम्ही ते मधाबरोबर घेऊन कमी करू शकता, ज्यामुळे त्याचे पोषक फायदे वाढून चव वधारेल. याला खालील टप्प्यांचे पालन करून चहाच्या रूपात ढाळता येते:

  • उकळत्या पाण्यात मेथीचे पेस्ट टाकून तत्सम पद्धतीत चहा बनवा आणि झाकलेल्या पॅनमध्ये मिश्रण तीन तास राहू द्या
  • आता चहाची छाननी करा आणि मध व लिंबाचे रस टाका
  • सर्वोत्तम परिणामांसाठी दररोज घ्या
  • मेथीची विशिष्ट मात्रा वय, उंची, वजन, लिंग आणि इतर घटकांवर अवलंबून असते. मेथी बियांची सल्ला दिलेली मात्रा दिवसांतून दोन ते तीन वेळा 5 ते 30 ग्रॅम पूड आहे. जेवणापूर्वी ही मात्रा घेणें सर्वोत्तम राहील. जवळपास 25 ते 50 ग्रॅम दाहशामक घेतल्यास, तुम्ही अतीतणावावर उपाय म्हणून मेथीच्या बिया घेत असला, पण ते तुमच्या डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वापरले जाऊ नये.
  • तुम्ही मधुमेहग्रस्त असल्यास, हायपोग्लायसेमिआ टाळण्यासाठी विशेष काळजी घेतली पाहिजे, आणि तुमचे चिकित्सक किंवा आयुर्वेदिक तज्ञाच्या सल्ल्याशिवाय मेथी घेऊ नये.

या चमत्कारिक बियांचे फायदे अनंत असतील, पण तुम्ही तुमच्या चिकित्सकाच्या सल्ला घेण्यापूर्वी ते अतिरिक्त घेऊ नयेत, विशेषकरून तुम्हाला कोणतेही आरोग्य विकार, विशेष करून मधुमेह असल्यास, कारण मेथी रक्तातील ग्लूकोझ स्तराला बदलते. मेथी संभावित सुरक्षित वनस्पती असला आणि कोणतेही सहप्रभाव होण्याची खूप कमी शक्यता असल्यास, जेवणात टाकायचे प्रमाण म्हणून औषधीय उद्देशांचे अतिरिक्त वापर काळजीपूर्वक घेतले पाहिजे. खालील सहप्रभावांपैकी एखादे अनुभवाला आले असल्यास तुमच्या डॉक्टरांना त्वरित संपर्क साधावे.

  1. अतिसार
  2. पोट बिघडणें
  3. पोटफुगी किंवा गॅस
  4. डोकेदुखी
  5. घेरी येणें

अधिक गंभीर सहप्रभाव आहेत:

  1. खोकला
  2. शिटीचा आवाज येणें
  3. नाकात अडसर
  4. चेहर्र्याची सूज

वनस्पतीला अतीसंवेदनशील प्रतिक्रियाच्या बाबतीत हे पाहता येते.

काळजी

  1. गरोदरपणादरम्यान मेथीच्या बियांचा सल्ला दिला जात नाही, कारण भ्रूणामध्ये बदल किंवा विद्रूपीकरण होऊ शकते.
  2. डायबेटीस मेलिटसमध्ये, हाइपोग्लायसेमिआ (कमी रक्तशर्करा) चा धोका टाळण्यासाठी ते विहित मात्रेत वापरले गेले पाहिजे, जी एक आपत्कालीन वैद्यकीय परिस्थिती आहे.
  3. अन्नाशिवाय मेथीचे औषधीय वापर विस्तृत काळावधीत केले जाऊ नये. ते  6 महिन्यांपेक्षा अधिक वेळ टिकायला नको.
  4. मुलांना विशेषकरून तोंडात बिया थेट देऊन मेथीच्या वापराचा सल्ला दिला जाऊ शकत नाही.
और पढ़ें ...

References

  1. Bahmani M et al. Obesity Phytotherapy: Review of Native Herbs Used in Traditional Medicine for Obesity. J Evid Based Complementary Altern Med. 2016 Jul;21(3):228-34. PMID: 26269377
  2. Kilambi Pundarikakshudu, Deepak H. Shah, Aashish H. Panchal, Gordhanbhai C. Bhavsar. Anti-inflammatory activity of fenugreek (Trigonella foenum-graecum Linn) seed petroleum ether extract. Indian J Pharmacol. 2016 Jul-Aug; 48(4): 441–444. PMID: 27756958
  3. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service. Basic Report: 02019, Spices, fenugreek seed. National Nutrient Database for Standard Reference Legacy Release [Internet]
  4. Nagulapalli Venkata KC, Swaroop A, Bagchi D, Bishayee A. A small plant with big benefits: Fenugreek (Trigonella foenum-graecum Linn.) for disease prevention and health promotion.. Mol Nutr Food Res. 2017 Jun;61(6). PMID: 28266134
  5. Arpana Gaddam et al. Role of Fenugreek in the prevention of type 2 diabetes mellitus in prediabetes. J Diabetes Metab Disord. 2015; 14: 74. PMID: 26436069
  6. Chris Poole et al. The effects of a commercially available botanical supplement on strength, body composition, power output, and hormonal profiles in resistance-trained males. J Int Soc Sports Nutr. 2010; 7: 34. PMID: 20979623