शिलाजितचे फायदे, वापर, सहप्रभाव आणि मात्रा - Shilajit Benefits, Uses, Side effects and Dosage in Marathi

आयुर्वेदामध्ये, शिलाजित मधुमेहरोधी गुणधर्मासाठी प्रख्यात आहे. आयुर्वेदिक वैद्य मधुमेहग्रस्तांना मधुमेहाची लक्षणे आणि औषधांचे सहप्रभाव कमी करण्यात त्याच्या प्रभावितेसाठी त्याचा सल्ला देतात. हेच नाही, शिलाजितचा सल्ला आयुर्वेदिक डॉक्टरांद्वारे रात्रीच्या वेळचे मूत्रत्यागाची वारंवारता कमी करण्यासाठी ही देतात, जो वाढत्या वय आणि मधुमेहाचे लक्षण आहे. भारतात झालेल्या अभ्यास सुचवतात की शिलाजित काही मधुमेहरोधी औषधांसह घेतल्यास पारंपरिक औषधांपेक्षा रक्तशर्करा कमी करण्यात खूप प्रभावी आहे. तथापी, मानवी अभ्यासांच्या अभावामुळे, मधुमेहग्रस्तांनी कोणत्याही रूपात शिलाजित घेण्यापूर्वी डॉक्टरांशी बोलले पाहिजे.

आयुर्वेदाप्रमाणें, शिलाजित कॉलेस्टरॉल प्रबंधन करण्यास उपयोगी आहे. अभ्यास सुचवतात की 2 ग्रॅम शिलाजित नियमित घेणें कमी घनत्वाचा वसा किंवा खराब कॉलेस्टरॉल कमी करण्यात खूप प्रभावी आहे, तर त्याच वेळी उच्च घनत्वाचा वसा किंवा चांगले कॉलेस्टरॉल त्याच वेळी वाढवते. पुढे हे सुचवले गेले की शिलाजितमधील फ्युल्व्हिक एसिड या रेसिनच्या हायपोलिपिडेमिक ( रक्तातील कॉलेस्टरॉल कमी करणारे) प्रभावांसाठी जवाबदार आहे. हेच नसून, शिलाजितमध्ये विटामिन सी आणि विटामिन ई सुद्धा सामील आहे, जे प्रख्यात एंटीऑक्सिडेंट आहे. हे एंटीऑक्सिडेंट आर्टरीमध्ये प्लाक निर्माण होणें टाळतात आणि त्याद्वारे, हृदयविकाराचा धोका कमी करतात.

लठ्ठपणा जगभर सर्व वाढत्या आरोग्य चिंता म्हणून उद्भवत आहे. आधुनिक संस्कृति आणि जीवनशैलीने या समस्येला सामोरे जाणें खूप महत्त्वाचे बनवले आहे. वास्तविक, डब्ल्यूएचओने लठ्ठपण्याला “जागतिक महामारी” असे म्हटले आहे. आंतरराष्ट्रीय संशोधन पत्रिकेत प्रकाशित एक अवलोकन लेखामध्ये सुचवले गेले आहे की शरिराच्या तंतूंमध्ये प्राणवायूची मागणी आणि पुरवठ्यामधील असंतुलन लठ्ठपण्याचे प्रमुख स्त्रोत आहे. हेच नाही तर शिलाजित फल्व्हिक एसिड, खनिज आणि लौहाचे एक समृद्ध स्त्रोत आहे, जे शरिरात लाल रक्तकोशिका वाढवते. लाल रक्तकोशिका तंतूंना प्राणवायूचे मुख्य संवाहक आहेत. म्हणून, या कोशिकांची बदली जेवढ्या लवकर होईल, ते तेवढ्याच लवकर तंतूंना प्राणवायूचा पुरवठा करतात.

वजन कमी करण्याच्या कार्यक्रमामध्ये पूरक तत्त्व म्हणून शिलाजितच्या प्रभावांची चाचणी करण्यासाठी अनेक अभ्यास करण्यात आलेले आहेत. भारतात झालेल्या अभ्यासाने 70 लोकांच्या समूहावर याचे परीक्षण केले आणि असे आढळले की शिलाजित घेतल्याने वजन लक्षणीयपणें घटते आणि पोटातील फोल्ड्स कमी होऊन मांडी व कंबरेचे व्यास कमी होते.

अजून एका अभ्यासामध्ये, शिलाजित अग्निमंथ ( क्लेरोडेंड्रमफ्लुमायडिस) असलेल्या लोकांच्या समूहाला दिलेले असल्यास, शरिराचे वजन आणि बेसल मॅटाबॉलिक इंडेक्स कमी करण्यात उपयोगी असे आढळले. म्हणून, हे सुरक्षितपणें म्हटले जाऊ शकते की शिलाजित वजन कमी करण्यास मदत म्हणून खूप प्रभावी आहे.

बद्धकोष्ठतेसारखे पचनात्मक विकार या दिवशी अधिकाधिक सामान्य बनत चालले आहेत. बद्धकोष्ठतेचा त्रास असलेले लोक अडकल्यासारखे वाटण्याची तक्रार करतात. काही आत्यंतिक प्रकरणांमध्ये शौचमार्गातून रक्तस्त्रावही नोंदण्यात आलेले आहे. एखाद्या व्यक्तीसाठी अतीव बद्धकोष्ठतेच्या कारणावर बोट ठेवणें खूप अवघड असते, तथापी, सामान्यपणें ते त्यांची जीवनशैली, आहार सवयी आणि शरीरशास्त्रावर अवलंबून असते.

आयुर्वेदामध्ये, शिलाजितला घातक बद्धकोष्ठतेच्या उपचारासाठी उत्कृष्ट पदार्थ समजले जाते. रसायन किंवा आरोग्य टॉनिक असून, ते आतडीच्या भिंतींना बळकट करते आणि आतड्यांच्या पेरिस्टॅल्टीक परिचलनांचे (गटकडे पुढे जाणार्र्या आतड्याचे परिचलन) नियामन करते. शिलाजित यकृत (यकृत रस) मधून बाइल गळती होणेंही वाढवते, जे अन्नाला बेहतर आर्द्रता करून आणि पचवण्यास साहाय्य करते.

पोटाच्या गडबडीच्य प्रमुख कारणांपैकी गॅस्ट्रिक अल्सर एक आहे. सतत तणावाखाली किंवा काही विहित औषधे असलेल्या लोकांना गॅस्ट्रिक अल्सर विकसित होण्याचे वाढीव धोका असतो. अभ्यास दावा करतात की शिलाजित गॅस्ट्रिक एसिड गळती कमी करते आणि पोटाच्या भिंती तोडते, व अशाप्रकारे पोटातील आम्लांद्वारे पोटाची आतील किनारीची सुरक्षा देते. तथापी, मानवी अभ्यास अजूनही चाललेले आहेत, म्हणून पोटातील अल्सरवर उपचार म्हणून शिलाजित वापरण्यापूर्वी आयुर्वेदिक वैद्याशी बोललेले बरे असते. 

नमुना जिवांवरील प्रयोगशाळा अभ्यास दर्शवतात की शिलाजितचे रक्तदाब आणि हृदयगतीवर मात्रा आधारित प्रभाव असते. शिलाजित कमी मात्रेत हृदयगती कमी करते, असे आढळले आहे की ते अधिक मात्रेत संभाव्य वसा स्तर वाढवते.

तथापी, या दाव्याला आधार म्हणून कोणतेही मानवी अभ्यास करण्यात आलेले नाहीत. कोणतीही हृदय परिस्थितीपासून त्रास असल्यास, कोणत्याही रूपात शिलाजित घेण्यापूर्वी डॉक्टराचा सल्ला घेतलेला बरा असतो.

रक्तक्षय हीमोग्लोबिन आणि लाल रक्तकोशिकाच्या कमी स्तर असलेली परिस्थिती आहे. आयुर्वेदिक तज्ञांप्रमाणें, शिलाजित लौहाचे प्रचुर स्त्रोत आहे, जे रक्तनिर्मितीसाठी जवाबदार सर्वांत महत्वपूर्ण खनिज आहे. प्राण्यांवरील अभ्यास सुचवतात की नियमित शिलाजित घेतल्याने हीमोग्लॉबिन घटक वाढते आणि शरिरातील एकूण लाल रक्तकोशिका घटतात.

तसेच, शिलाजित एक आयुर्वेदिक टॉनिक आणि रिजुनेव्हेटर आहे. ते थकवा आणि अशक्ततेसारख्या समस्यांमध्ये आराम देण्यात मदत करते, जे रक्तक्षयाशी सामान्यपणें निगडीत आहे. तरीही, वैद्यकीय परिस्थितीत या निष्कर्षांची पुष्टी अजून व्हायची आहे.

अमाशयाचे भाग म्हणून प्रत्येकामध्ये काही प्रमाणात हॅमॅरॉयड तंतू असतात. हॅमॅरॉयड्स किंवा मूळव्याधासारखी परिस्थिती होते, जेव्हा या तंतूंमध्ये दाह होतो. हॅमॅरॉयडल दाहामुळे मलत्याग करत असतांना गुदाशयातील वेदना, खाज आणि रक्तस्रावासारखी लक्षणे होतात. मूळव्याधाच्या प्रमुख कारणांपैकी आतडी आणि गुदाशय क्षेत्रावरील वाढीव दाब आहेत.

आयुर्वेदामध्ये, शिलाजित मूळव्याधाच्या उपचारात प्रभावी समजले जाते. नियमित शिलाजित घेतल्याने रक्तनलिकांना शक्ती मिळते आणि तणावाखाली रक्तवाहिन्यांचे फुटणें टाळले जाते. तसेच, आयुर्वेदाप्रमाणें, ते तुमच्या आतड्यांमधील दाबामध्ये आराम देते. तरीही योग्य मात्रा व्यक्तीनिहाय बदलू शकते, म्हणून मूळव्याधाच्या उपचारामध्ये शिलाजित घेण्यापूर्वी आयुर्वेदिक वैद्याचा सल्ला घेतला पाहिजे.

अभ्यास दाखवतात की शिलाजित ओलिगोस्पर्मिआच्या उपचारामध्ये शिलाजित वापरले जाऊ शकते. 60 पुरुषांच्या समूहामध्ये, 100 ग्रॅम शिलाजित कॅप्स्युल 90 दिवसांच्या काळावधीत दिवसातून दोनदा दिले जाते, ज्यानंतर फॉलिकल संप्रेरक हार्मोनचे उच्च स्तरासह एकूण लाल रक्तकोशिका वाढतात (एफएसएच, एक पुरुष लैंगिक हार्मोन आहे, जे शुक्राणूंच्या निर्मितीसाठी जवाबदार असते).

अजून एका अभ्यासामध्ये, असे आढळले की शिलाजित टेस्टोस्टोरोन आणि इतर संबंधित पुरुष हार्मोनचे स्तर वाढते. म्हणून, शिलाजितमध्ये पुरुष लैंगिक समस्यांसाठी उपाय म्हणून क्षमता असते.

 (अधिक पहा: टेस्टोस्टोरोन कसे वाढवावे)

प्रक्रिया केलेले शिलाजित एक उत्कृष्ट एंटीऑक्सिडेंट आहे. रासायनिक अभ्यास सुचवतात की शुद्धि केलेले शिलाजित अशुद्ध शिलाजितपेक्षा बेहत्तर एंटीऑक्सिडेंट आहे. शिलाजितमधील फल्व्हिक एसिड आणि विटामिन घटक शिलाजितमध्ये उपस्थित प्रमुख एंटीऑक्सिडेंट आहे. ही यौगिके शरिरात उपस्थित फ्री रॅडिकल्सला हानी देतात आणि ऑक्सिडेटिव्ह तणाव कमी करण्यास साहाय्य करतात.

तुम्हाला आश्चर्य आहे का की फ्री रॅडिकल्स काय असतात?

फ्री रॅडिकल्स एक प्रकारच्या प्राणवायू प्रजाते असतात, ज्या चयापचय कार्यांमुळे होते. तणाव आणि अशक्त जीवनशैली पुढे फ्री रॅडिकल बनण्यास मदत करतात. हे फ्री रॅडिकल अधिक वापरणें शरिराच्या प्रत्येक महत्वपूर्ण अंगाच्या योग्य कार्यासाठी लाभकारी आहेत. शिलाजित एंटीऑक्सिडेंट असल्याने, शरिराच्या प्रत्येक महत्वपूर्ण अंगाच्या योग्य कार्यासाठी महत्वाचे आहे. तसेच, कमी ऑक्सिडेटिव्ह तणाव वयवाढीच्या बारीक रेषा, सुरकुती आणि इतर वेळेपूर्वीचे चिन्ह कमी करतात. आणि लवकर कुणाला वयस्कर दिसायचे असते?

तुम्ही कधीही हिल स्टेशनमध्ये प्रवास केलेला असल्यास, तुम्ही श्वास घेण्यात थोडी कठिणता किंवा कानांमध्ये काहीतरी वाजण्यासारख्या समस्यांवर लक्ष दिले असेल. हे बदल माउंटेन सिकनेसमुळे होते, जे उंच जागांच्या दाब व पर्यावरणीय परिस्थितीमुळे होते. इतर लक्षणांमध्ये मळमळ आणि उलटी, अतिसार, पोटाच्या समस्या, एनॉरेक्सिआ, खोकला, गलथानपणा, घेरी येणें आणि थकवा सामील आहे.

वयस्कर आणि आजारी व्यक्तींसाठी, माउंटेन सिकनेसची खूप गंभीर लक्षणे असतात जसे की भूक कमी लागणें, पोटात वेदना, स्नायूंमध्ये आकड्या इ.

भारतात झालेल्या संशोधनाप्रमाणें, उंच जागांशी निगडीत समस्यांकरिता शिलाजित एकमुखी समाधान आहे. अभ्यास सुचवतात की शिलाजित फल्व्हिक एसिड (रासायनिक यौगिक) आणि इतर खनिजांमध्ये समृद्ध आहे, जे थंडी आणि हायपॉक्सिआ ( शरिरात कमी प्राणवायू) सारख्या समस्यांमध्ये आराम देते. तसेच, शिलाजित शरिरासाठी टॉनिक म्हणून कार्य करते, ज्याने शरिराच्या अंगांच्य योग्य कार्य सुनिश्चित होते. तसेच, शिलाजित घेतल्याने उंच जागांवरील तणाव आणि चिंतेच्या लक्षणांमध्ये आराम मिळते. शेवटी, डाययुरेटिक म्हणून, शिलाजित फुफ्फुसांमधील अतिरिक्त तरळ पदार्थ काढते अशाप्रकारे पल्मनरी एडेमामधून रिलिव्हर म्हणून कार्य करते (फुफ्फुसांमध्ये तरळ पदार्थ जमा होणें) .

अल्झायमर्स डेमेंशिआ आणि संज्ञानाची क्षती (लक्ष करण्याची क्षमता) लक्षणे दर्शवणारे तंत्रिका नष्ट करणारे रोग आहे. आयुर्वेदामध्ये, शिलाजित काही वनस्पतींसोबत चिंता, मूड स्विंग, चिडचिड, अवसाद इ. अल्झायमर्सशी सामान्यपणें निगडीत असलेल्या समस्यांसाठी वापरले जाते.

हल्लीचे अभ्यास सुचवतात की शिलाजित अल्झायमर्सची लक्षणांमधून आराम मिळण्यात प्रभावी होऊ शकते आणि या रोगाच्या प्रगती कमी होते. पुढे हे सुचवले गेले की शिलाजितमधील फल्व्हिक एसिड ताउ प्रोटीन जमा होणें थांबवते, जे मेंदूमध्ये उपस्थित नैसर्गिक प्रथिन आहे, पण अधिक असल्याने त्याने तंत्रिकांचे नाश करणारे विकार होऊ शकते.

तरीही, मानवी अल्झायमर्स प्रकरणांमध्ये शिलाजितचे वास्तविक यंत्रणा आणि प्रभाव समजून घेण्यासाठी अजून अभ्यासंची गरज आहे.